Lanh tô là thanh dầm nhỏ, thường bằng bê tông cốt thép, đặt ngang phía trên ô cửa đi hoặc cửa sổ để đỡ phần tường xây bên trên và truyền tải sang hai bên ô cửa. Không có lanh tô, khối gạch phía trên ô cửa sẽ võng xuống, gây nứt hoặc sụt.
Lanh tô hay bị nhắc chung với hai bộ phận khác: giằng tường, dải bê tông cốt thép chạy ngang trên tường để liên kết và làm cứng khối xây; và ô văng, tấm bê tông nhô ra ngoài phía trên cửa để che nắng, che mưa. Ba bộ phận thường được đổ cùng lúc, có khi liền nhau, nên dễ lẫn, nhưng mỗi thứ có nhiệm vụ riêng.
Mục từ giải thích từng bộ phận, bảng phân biệt, các vết nứt điển hình khi thiếu hoặc làm sai, ví dụ giả định và các hiểu lầm. Kích thước, cốt thép của các bộ phận này ở công trình cụ thể phải theo thiết kế.
Nguồn gốc: bài toán "lỗ trên tường"
Tường gạch chịu nén tốt nhưng chịu kéo kém, giống bê tông. Khi khoét một ô cửa trên tường, phần gạch phía trên ô cửa không còn gì đỡ bên dưới; nó có xu hướng võng xuống như một dầm không có cốt thép, thớ dưới bị kéo và nứt. Từ thời cổ, người xây nhà đã giải quyết bằng hai cách: đặt một thanh đá hoặc gỗ dài ngang qua đỉnh ô cửa, hoặc xây vòm cuốn để chuyển tải sang hai bên bằng lực nén.
Thanh đá, thanh gỗ ấy chính là tiền thân của lanh tô. Chữ "lanh tô" trong tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp linteau, cùng gốc với lintel trong tiếng Anh. Ngày nay, lanh tô ở nhà ở Việt Nam chủ yếu bằng bê tông cốt thép, đổ tại chỗ hoặc đúc sẵn, có khi bằng thép hình với ô cửa nhỏ trong tường ngăn.
Vòm cuốn vẫn còn thấy ở nhà cổ, cầu đá, công trình thời Pháp, nơi cửa có đỉnh cong. Lanh tô thẳng phổ biến hơn vì dễ thi công, hợp với cửa chữ nhật, và với nhà khung bê tông, lanh tô có thể liên kết thẳng vào cột hoặc được thay bằng chính dầm của khung khi ô cửa nằm sát dưới dầm.
Phân biệt lanh tô, giằng tường, ô văng và bổ trụ
Bốn bộ phận dưới đây đều là chi tiết phụ của tường gạch, nhưng làm bốn việc khác nhau.
| Bộ phận | Vị trí | Nhiệm vụ | Dấu hiệu khi thiếu hoặc sai |
|---|---|---|---|
| Lanh tô | Ngay trên ô cửa, gác vào tường hai bên một đoạn | Đỡ tường phía trên ô cửa, chuyển tải sang hai bên | Nứt hình chữ V ngược hoặc nứt chéo từ góc trên ô cửa |
| Giằng tường | Chạy ngang theo chiều dài tường, thường ở giữa chiều cao hoặc đỉnh tường | Liên kết khối xây thành khối cứng, hạn chế nứt do co ngót, lún, rung | Nứt ngang dài, tường bị phình hoặc tách khỏi cột |
| Ô văng | Nhô ra ngoài mặt tường, phía trên cửa | Che nắng, che mưa hắt cho cửa | Nước mưa chảy thẳng vào khung cửa, thấm, mục cửa gỗ |
| Bổ trụ | Đoạn tường dày hơn hoặc trụ nhỏ xen trong tường dài | Tăng ổn định cho tường dài, tường cao, đỡ đầu lanh tô | Tường dài bị nghiêng, rung khi có gió lớn |
Trong nhiều ngôi nhà, lanh tô, giằng tường và ô văng được đổ liền một khối: giằng chạy ngang qua đỉnh ô cửa làm luôn nhiệm vụ lanh tô, và ô văng là phần bản công-xôn nhô ra từ giằng. Cách làm này gọn nhưng cũng khiến người không chuyên khó phân biệt từng chức năng.
Lanh tô: những chi tiết quyết định
Đoạn gối hai bên. Lanh tô phải gác sâu vào tường hai bên ô cửa một đoạn đủ dài để truyền tải. Lanh tô vừa khít ô cửa, không có đoạn gối, dễ làm gạch ở góc ô cửa bị ép vỡ.
Cốt thép đặt dưới. Lanh tô làm việc như một dầm nhỏ, vùng chịu kéo ở mặt dưới, nên thép chịu lực chính nằm ở dưới. Đặt thép sai chỗ hoặc lớp bê tông bảo vệ quá mỏng làm lanh tô nứt, thép gỉ sau vài mùa mưa.
Ô cửa rộng cần lanh tô lớn hơn. Ô cửa càng rộng, tải phía trên càng lớn và nhịp lanh tô càng dài. Với cửa rất rộng, như cửa cuốn tầng trệt nhà phố, thường dùng dầm của khung chứ không dùng lanh tô thông thường.
Lanh tô và chống thấm. Mặt trên lanh tô và khe giữa lanh tô với khung cửa là đường nước dễ đi vào. Ở tường ngoài, chi tiết chống thấm, gờ chặn nước và ô văng phía trên giúp lanh tô và khung cửa bền hơn.
Giằng tường và râu thép: giữ cho tường không "rời" khỏi khung
Ở nhà khung bê tông, tường gạch được xây chèn vào giữa các cột và dầm. Hai vật liệu này co giãn khác nhau theo nhiệt độ, độ ẩm; tường gạch còn co ngót khi vữa khô dần. Nếu không có gì liên kết, giữa tường và cột sẽ xuất hiện vết nứt thẳng đứng chạy dọc theo cột, một loại vết nứt rất phổ biến ở nhà mới xây.
Râu thép là những đoạn thép ngắn chờ sẵn từ cột, cắm vào mạch vữa của tường theo khoảng cách nhất định, giúp tường bám vào cột. Giằng tường chạy ngang chia tường cao thành từng đoạn thấp hơn, giảm co ngót tích luỹ và tăng độ cứng ngoài mặt phẳng, giúp tường chống lại gió đẩy và rung động.
Ở nhà tường chịu lực, giằng tường còn quan trọng hơn: nó là "đai" bó các bức tường lại với nhau ở mỗi tầng, giúp cả ngôi nhà làm việc như một khối khi một góc lún hơn góc kia hoặc khi có tải ngang. Nhiều quy định thiết kế cho vùng có động đất yêu cầu giằng ở cao độ sàn và mái cho nhà tường chịu lực.
Ví dụ giả định: vết nứt ở góc cửa sổ
Một ngôi nhà ba tầng mới ở được hai năm. Chủ nhà thấy vết nứt chéo xuất phát từ góc trên bên phải của cửa sổ phòng ngủ tầng hai, chạy xiên lên phía trên. Trát lại sau một mùa mưa, vết nứt lại hiện ra đúng chỗ cũ.
Dạng nứt xiên từ góc ô cửa là dạng hay gặp khi lanh tô thiếu đoạn gối, quá yếu, hoặc khi phần tường hai bên ô cửa lún, co ngót khác nhau. Nó cũng có thể là triệu chứng của chuyển vị lớn hơn ở kết cấu, như móng lún không đều. Vì vậy, thay vì trát lần thứ ba, chủ nhà nên nhờ kỹ sư xem: kiểm tra lanh tô bằng cách đục thăm dò lớp trát, xem có vết nứt tương tự ở các tầng khác cùng phía không, và đo xem vết nứt có tiếp tục mở rộng.
Nếu chỉ là lanh tô làm thiếu, cách xử lý thường là gia cố hoặc làm lại lanh tô, khâu vết nứt. Nếu là lún móng, phải xử lý nguyên nhân gốc trước. Ví dụ cho thấy một chi tiết nhỏ như lanh tô có thể là đầu mối để đọc tình trạng của cả ngôi nhà.
Ô văng: tấm che nhỏ, nhiều chuyện
Ô văng là một tấm bê tông cốt thép công-xôn, tức chỉ được ngàm ở một đầu vào tường hoặc giằng, đầu kia chìa ra ngoài không có gì đỡ. Ở cấu kiện công-xôn, vùng chịu kéo nằm ở mặt trên gần chỗ ngàm, ngược với dầm thông thường. Vì vậy thép chịu lực của ô văng phải đặt ở phía trên và neo sâu vào giằng hoặc dầm. Đặt nhầm thép xuống dưới là lỗi kinh điển khiến ô văng gãy gập sát chân tường.
Ô văng tưởng nhỏ nhưng đóng góp nhiều vào độ bền của tường ngoài. Nó ngăn nước mưa chảy thẳng xuống khung cửa, giảm nắng chiếu trực tiếp vào kính, giúp phòng mát hơn. Mặt trên ô văng cần dốc ra ngoài và có rãnh hoặc gờ cắt nước ở mép dưới để nước không chảy ngược vào tường.
Ở nhà phố, ô văng, ban công, mái hiên vươn ra phía đường bị giới hạn bởi quy định về phần nhà được phép nhô ra ngoài chỉ giới. Đây là chủ đề quy hoạch, kiến trúc có tài liệu riêng; về mặt thuật ngữ, cần phân biệt ô văng (tấm che, không đi lại) với ban công (sàn có lan can, người ra đứng được), vì hai thứ chịu tải và chịu quy định khác nhau.
Những hiểu lầm hay gặp
"Cửa nhỏ thì không cần lanh tô." Ô cửa nhỏ vẫn làm gián đoạn khối xây. Với ô thật nhỏ có thể dùng giải pháp đơn giản hơn, nhưng vẫn cần một bộ phận đỡ phía trên, không xây gạch đè thẳng lên khung cửa.
"Ô văng là để trang trí mặt tiền." Chức năng chính của ô văng là che nắng, che mưa cho cửa. Hình thức mặt tiền là phần cộng thêm. Ô văng vươn ra phố còn bị giới hạn bởi quy định về chỉ giới, đây là chủ đề quy hoạch, kiến trúc riêng.
"Giằng tường chỉ cần ở nhà cao tầng." Nhà thấp tầng, tường rào dài, tường thu hồi trên mái đều cần giằng để tránh nứt, nghiêng. Giằng là giải pháp rẻ so với chi phí sửa tường nứt về sau.
"Lanh tô càng dày càng tốt." Lanh tô cần đủ, không cần thừa. Lanh tô quá dày làm tăng tải và có thể không khớp với cao độ cửa, khiến thợ phải đục bớt, làm hỏng chính nó.
Khái niệm liên quan
Dầm là "người anh lớn" của lanh tô: cùng là thanh nằm ngang chịu uốn, nhưng dầm là bộ phận của khung chịu lực chính, còn lanh tô chỉ đỡ tường cục bộ quanh ô cửa. Mục từ cột, dầm, sàn giải thích nguyên lý chịu uốn và vị trí cốt thép.
Tường chịu lực và tường chèn quyết định lanh tô quan trọng đến đâu; ở nhà tường chịu lực, một lanh tô yếu có thể ảnh hưởng tới cả sàn phía trên. Vòm cuốn là giải pháp cổ điển thay lanh tô bằng lực nén, còn thấy ở nhà xưa và các công trình phục dựng.
Mạch vữa, râu thép, bổ trụ là các chi tiết cấu tạo tường gạch đi kèm. Ban công và lô gia, được giải thích ở mục từ riêng, là các bộ phận nhô ra hoặc lõm vào mặt nhà, khác ô văng ở chỗ có người sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Lanh tô đúc sẵn và lanh tô đổ tại chỗ khác gì nhau?
Lanh tô đúc sẵn được sản xuất trước theo kích thước tiêu chuẩn, lắp nhanh, chất lượng ổn định nếu nguồn tốt. Lanh tô đổ tại chỗ linh hoạt theo kích thước ô cửa thực tế, liên kết tốt hơn với giằng và tường. Lựa chọn tuỳ thiết kế và điều kiện thi công.
Có thể mở thêm cửa sổ trên tường cũ không?
Có thể, nhưng phải làm lanh tô cho ô mở mới và kiểm tra bức tường đó có phải tường chịu lực hay không. Với tường chịu lực, mở cửa cần kỹ sư tính và chống đỡ tạm khi thi công. Với tường chèn của nhà khung, việc này đơn giản hơn nhưng vẫn cần lanh tô.
Ô văng có được dùng làm chỗ đặt cục nóng điều hoà không?
Ô văng được thiết kế cho tải nhỏ như nước mưa, không phải để đặt thiết bị nặng hay đứng lên. Đặt cục nóng lên ô văng cần kiểm tra khả năng chịu lực và an toàn cho người qua lại bên dưới; tốt nhất dùng giá đỡ riêng bắt vào kết cấu.
Vết nứt dọc theo cột giữa tường và cột có nguy hiểm không?
Thường là nứt do liên kết tường với cột chưa tốt hoặc do co ngót, ít ảnh hưởng chịu lực nhưng gây thấm và mất thẩm mỹ. Nếu vết nứt rộng dần, lệch mặt hoặc kèm nứt ở dầm, cột thì cần kỹ sư đánh giá.
Giằng tường có cần ở tường ngăn trong nhà không?
Tường ngăn cao hoặc dài, nhất là tường xây trên sàn có thể võng, thường cần giằng hoặc giải pháp liên kết tương đương. Bố trí cụ thể theo thiết kế; tường ngăn mỏng, ngắn có thể không cần.